België in oorlog / Persoonlijkheden

Emile de Cartier de Marchienne

Auteur : Auwers Michaël (Instelling : Cegesoma/Rijksarchief)

Toen het Duitse leger in mei 1940 België binnenviel, was baron Emile de Cartier de Marchienne (1871-1946) al meer dan twee decennia Belgisch ambassadeur, eerst in Washington en nadien in Londen. In de zomer van 1940 slaagde hij erin om de Belgische ministers Paul-Henri Spaak en Hubert Pierlot te overtuigen om Vichy-Frankrijk te verlaten en naar Londen te komen. Vandaaruit zouden ze de strijd aan de zijde van de geallieerden kunnen verderzetten. Historicus Jean Stengers verborg zijn bewondering voor Cartier niet: “Aux heures où tout paraissait s’écrouler, […] il ne douta pas, il ne flancha pas. Ce fut, à sa manière – et cette manière était celle d’un grand seigneur diplomate – un roc. » Maar wie was deze diplomaat en waardoor onderscheidde hij zich in Londen?

Grand seigneur diplomate ?

De politici waarmee Cartier in de Britse hoofdstad samenwerkte, herinnerden hem graag als een diplomaat ‘uit het Ancien Régime’, een oerconservatieve, katholieke aristocraat. Cartier kwam inderdaad uit een oude adellijke familie en was al in de vorige eeuw in de diplomatie gestapt. In 1900 was hij in China toen de Bokseropstand uitbrak en de gebouwen van het Belgische gezantschap werden vernield. Hij liet vervolgens een nieuw gezantschap bouwen op basis van een plan dat rechtstreeks geïnspireerd was op het familiekasteel in Marchienne. Toen hij in 1910 als gezantschapshoofd naar China terugkeerde, kon hij als een ‘heer’ intrek nemen in ‘zijn’ kasteel. In zekere zin zag Cartier de Belgische diplomatengemeenschap als een standenmaatschappij en liet hij dat ook blijken in zijn omgang met ambitieuze diplomaten van lagere rang. Tegelijk wist hij de journalisten en politici van de massademocratie uitstekend te bespelen. Zo had hij tijdens de Eerste Wereldoorlog vanuit Washington een groot aandeel in de verschuiving van het Amerikaanse beeld van poor little Belgium naar dat van brave little Belgium. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, was hij eigenlijk al de pensioensleeftijd voorbij.

emile_de_cartier_de_marchienne_circa_1918.jpg
Auteur : Bain
Instelling : Library of Congress
Oorspronkelijke legende : Emile de Cartier de Marchienne circa 1918

De "roc" die de Belgische regering redde?

40374.jpg
Instelling : Cegesoma
Collectie : [Actualit]
Oorspronkelijke legende : Cartier de Marchienne, Belgische ambassadeur in Londen, s.d.

Na bijna een halve eeuw in de diplomatie en als deken van het diplomatieke corps in Londen, beschikte Cartier over een directe lijn met de Britse beleidsmakers. Op 20 juni 1940 ontving hij van Spaak een telegram waar het defaitisme van af droop: Cartier moest de Britten laten weten dat de Belgische regering de strijd tegen nazi-Duitsland staakte. De ambassadeur koos er echter voor om Spaaks bewoordingen te “verzachten”. Op audiëntie bij de Britse minister van Buitenlandse Zaken, “citeerde” hij uit Spaaks telegram een iets andere boodschap: België zou de strijd moeten staken als de Fransen genoodzaakt zouden zijn hun militaire operaties stop te zetten. Hij plaatste de beslissing van de Belgische regering dus in de toekomst. Door de boodschap aan te passen en het telegram “voor te lezen” kon hij bovendien direct nota nemen van de reactie van de Britse minister. Die spoorde Spaak uiteraard aan om de strijd verder te zetten en suggereerde dat de Belgische regering naar Londen moest komen. Dat was precies wat Cartier wilde bereiken. De volgende weken en maanden bestookte hij de regeringsleden met extra argumenten om naar de Britse hoofdstad af te reizen. Daar slaagde hij uiteindelijk in. 

Bezige bij op het achterplan

De aankomst van Spaak en Pierlot in oktober 1940 zorgde er uiteindelijk wel voor dat Cartier in Londen opnieuw wat naar het achterplan verdween. Volgens zijn achternicht, de Franse schrijfster Marguerite Yourcenar, zou dat Cartier op het einde van zijn leven met enige bitterheid hebben vervuld. Cartier had echter ook na de aankomst van zijn minister de handen vol. Niet alleen coördineerde hij mee de Belgische oorlogsinspanning, hij fungeerde nu meer dan voorheen als relais tussen Spaak, het Londense diplomatieke corps en het Foreign Office. In zijn memoires bedacht Spaak hem hiervoor met een van zijn langere lofbetuigingen. Tegelijk bleef hij doof voor pogingen van Leopolds entourage om zijn trouw aan het regeringsbeleid te doen wankelen. Maar Cartier, in de woorden van Spaak “royaliste jusqu’au fond de l’âme, mais patriote avant tout”, deed dat zonder de Koning te schofferen. Eind juni 1945 was hij dan ook een van de weinige ‘Londenaars’ die door Leopold III naar Sankt Wolfgang werden geroepen met het oog op zijn terugkeer naar België. Toen Cartier in 1946 stierf, had hij als diplomaat het hoogst mogelijke bereikt: als ambassadeur in Washington en Londen bekleedde hij de hoogste posten van de diplomatieke carrière en had hij in twee wereldoorlogen het buitenlands beleid van zijn land in positieve zin beïnvloed.

30516.jpg
Instelling : Cegesoma
Collectie : Inbel
Oorspronkelijke legende : De Belgische ambassadeur in Londen, Baron de Cartier de Marchienne, bezoekt vluchtelingenkinderen, s.d.

Bibliografie

Auwers, Michael, The Island and the Storm. A Social-Cultural History of the Belgian Diplomatic Corps in Times of Democratization, 1885-1935, thèse de doctorat non publiée, Universiteit Antwerpen, 2014.

Stengers, Jean, Léopold III et le gouvernement. Les deux politiques de 1940, Paris/Gembloux : Duculot, 1980.

Velaers, Jan en Herman Van Goethem, Leopold III: de Koning, het Land, de Oorlog, Tielt: Lannoo, 1994.

 

Meer weten

1273-gouv-belge-londres-dec-1942.jpg Artikels Belgische regering van Londen (De) Colignon Alain
1523-rAfugiAs-belges-en-france.jpg Artikels Vlucht van 1940 (De): de instorting van een Staat? Colignon Alain
220653 Artikels Naoorlog (De) voorbereiden (Regering van Londen) Bernardo y Garcia Luis Angel