Persoonlijke sporen van vervolging en erkenning
De Tweede Wereldoorlog liet in België tienduizenden slachtoffers na. Mensen werden vervolgd om wie ze waren, opgeëist voor verplichte arbeid, opgesloten, gedeporteerd of gedood. Na de bevrijding wilde de Belgische staat deze slachtoffers erkennen en ondersteunen. Uit die opdracht groeide een unieke archiefvorming, die vandaag wordt beheerd door de Dienst Archief Oorlogsslachtoffers (DAOS), sinds 2018 een onderdeel van het Rijksarchief in België.
De archieven van de DAOS vormen een van de meest directe en persoonlijke bronnen over de impact van de Tweede Wereldoorlog op individuele levens. Ze documenteren niet alleen wat mensen tijdens de oorlog meemaakten, maar ook hoe de Belgische samenleving nadien omging met erkenning, herstel en herinnering.
Van repatriëring tot erkenning
De oorsprong van de archieven ligt vlak na de bevrijding. In 1944 werd het Commissariaat voor Repatriëring bij het ministerie van Wederopbouw opgericht, met als taak Belgen die vervolgd, gedeporteerd of tewerkgesteld waren geweest, terug te brengen en bij te staan. Al snel werd duidelijk dat een systematische documentatie noodzakelijk was om rechten toe te kennen, zoals statuten van nationale erkentelijkheid, renten en pensioenen.
Uit deze werking ontstond de Directie-generaal Oorlogsslachtoffers, waarvan de DAOS vandaag het historische archief beheert. De dienst legde voor honderdduizenden personen individuele dossiers aan, samengesteld uit documenten van Belgische en Duitse oorsprong, aangevuld met verklaringen van slachtoffers zelf.
Individuele dossiers
Het hart van de DAOS-archieven bestaat uit ongeveer 600.000 individuele dossiers. Elk dossier vertelt het verhaal van één persoon die door de bezetter werd vervolgd of getroffen.
Het gaat onder meer om:
- politieke gevangenen en verzetslieden;
- raciaal vervolgde Joden en Roma;
- gedeporteerden naar concentratie- en vernietigingskampen;
- personen die verplicht tewerkgesteld werden in België of Duitsland;
- werkweigeraars en opgeëisten;
- nabestaanden van oorlogsslachtoffers.
Deze dossiers bevatten een rijk en vaak aangrijpend geheel aan documenten: identificatiefiches, attesten van gevangenschap of deportatie, correspondentie, getuigenverklaringen, medische rapporten en administratieve beslissingen. Ze maken zichtbaar hoe oorlogservaringen op individueel niveau werden vastgelegd, beoordeeld en erkend.
Documentatie over de Jodenvervolging
Een bijzonder belangrijk onderdeel van de DAOS-archieven betreft de vervolging en deportatie van de Joodse bevolking in België. De dienst bewaart bijna 70.000 individuele steekkaarten van de Duitse Sipo-SD over Joodse gedeporteerden.
Deze dossiers bevatten onder meer originele of gekopieerde documenten van de Duitse veiligheidsdiensten, zoals kaarten van de Sipo-SD, aangevuld met Belgische administratieve stukken. Ze werden volledig gedigitaliseerd en vormen vandaag een onmisbare bron voor onderzoek naar de Shoah in België, maar ook voor familiegeschiedenis en herdenkingsinitiatieven.
Algemene documentatie over vervolging en kampen
Naast de individuele dossiers beheert de DAOS ook een uitgebreide algemene documentatie. Deze verzameling bundelt informatie over:
- gevangenissen, kampen en interneringscentra;
- concentratie- en vernietigingskampen;
- verplichte en vrijwillige tewerkstelling;
- vervolging van verzetslieden en politieke tegenstanders;
- repatriëring na de bevrijding;
- naoorlogse processen, waaronder die van Neurenberg en Breendonk.
Deze documentatie werd aangelegd om individuele dossiers te kunnen staven en vergelijken, maar groeide uit tot een zelfstandige bron voor historisch onderzoek naar vervolging en geweld tijdens de oorlog.
Administratie van herinnering en recht
De archieven van de DAOS tonen niet alleen wat er tijdens de oorlog gebeurde. Elk dossier weerspiegelt een afweging: wie kwam in aanmerking voor erkenning, op basis van welke criteria, en met welke gevolgen?
Daarmee documenteren de archieven ook maatschappelijke debatten over slachtofferschap, verzetsstatus en nationale herinnering. Ze maken duidelijk dat erkenning geen vanzelfsprekend proces was, maar het resultaat van juridische, administratieve en morele keuzes.
Toegankelijk voor iedereen
De archieven worden ontsloten via databanken en digitale instrumenten, met respect voor privacywetgeving en de gevoelige aard van de informatie. Voor onderzoekers, nabestaanden en geïnteresseerden vormen ze een cruciale sleutel tot het begrijpen van de menselijke gevolgen van de oorlog. Wie dossiers wil inkijken dient vooraf contact op te nemen met de DAOS, met opgave van minstens de naam, voornaam en geboortedatum.
Een eerste opzoeking – in dit stadium naar het verzet via de clandestiene pers – kan worden uitgevoerd via de website Resistance in Belgium, waarmee kan worden nagegaan of er een aanvraag tot erkenning werd ingediend.
