Bewaren, ontsluiten en doorgeven van het geheugen van de bezetting
Het Rijksarchief in België bewaart uitzonderlijk rijke en veelzijdige archieven over de Tweede Wereldoorlog in België. Deze documenten vormen het fundament voor onze kennis over de bezetting, het bestuur in oorlogstijd, collaboratie en verzet, vervolging en repressie, en de moeilijke overgang naar vrede. Het Rijksarchief in België speelt een cruciale rol in het bewaren, beschermen en toegankelijk maken van deze archieven. Voor iedereen die meer wil weten over de oorlogsjaren 1940-1945 vormt het Rijksarchief een onmisbare toegangspoort tot het verleden.
Overheidsarchieven uit oorlog en bezetting
Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleef de Belgische administratie, zij het onder Duitse controle, grotendeels functioneren. Dat leidde tot een omvangrijke archiefvorming die vandaag in het Rijksarchief in België wordt bewaard. Het gaat om archieven van ministeries, centrale diensten, rechtbanken en administraties, aangevuld met bestanden uit de naoorlogse periode.
Zo bewaart het Algemeen Rijksarchief in Brussel archieven van het ministerie van Binnenlandse Zaken, met dossiers over administratieve zuiveringen, vervolging van 'incivisme' en controlediensten voor ravitaillering. Deze documenten tonen hoe de Belgische overheid probeerde te functioneren onder bezetting en hoe zij na de bevrijding afrekende met collaboratie.
Ook het ministerie van Justitie is sterk vertegenwoordigd. De archieven van de Vreemdelingenpolitie zijn onmisbaar voor wie de Oost-Europese en joodse immigratie tijdens het interbellum wil bestuderen. De rijksarchieven in de provinciën bewaren onder meer archieven van Duitse afdelingen van Belgische gevangenissen. Voor de naoorlogse periode vormen de archieven van de interneringscentra interessante bronnen. De archieven van rechtbanken, parketten en gerechtelijke politie geven een beeld van de werking van justitie binnen de oorlogscontext.
De oorlog liet ook diepe sporen na in het economische en sociale leven. Archieven van de ministeries van Financiën, Economische Zaken, Sociale Zaken en Ravitaillering documenteren onder meer economische controle, corporatistische organisaties, prijzen en lonen, oorlogswinsten, opeisingen en naoorlogse recuperatie. Ze tonen hoe economie en overleving nauw met elkaar verweven waren in oorlogstijd.
Naast centrale overheidsarchieven bewaart het Rijksarchief in België ook talrijke provinciale (en gemeentelijke) archieven uit de oorlogsjaren. Ondanks het afschaffen van verkozen raden bleven provincies en gemeenten een cruciale rol spelen in het dagelijkse bestuur.
De Belgische regering in ballingschap
Een bijzonder waardevol geheel binnen het Algemeen Rijksarchief vormden de archieven van de Belgische regering in ballingschap in Londen. Nadat de regering in mei 1940 België had verlaten, werd in Groot-Brittannië een volwaardige administratie heropgebouwd.
Het Algemeen Rijksarchief bewaart onder meer de processen-verbaal van de ministerraad, de kabinetsarchieven van premier Hubert Pierlot en andere ministers, evenals administratieve bestanden van Londense departementen. Deze archieven laten zien hoe België vanuit ballingschap bestuurd werd, hoe de bevrijding werd voorbereid en hoe men nadacht over de naoorlogse toekomst van het land.
Militairen en gewapend verzet
Sinds 2023 kunt u in het Algemeen Rijksarchief in Brussel dossiers raadplegen van officieren die na de jaren 1890 zijn geboren, van officieren van de Zeemacht, van hulpofficieren en van aalmoezeniers. Deze archieven zijn afkomstig van de Centrale Dienst van het Stamboek van het ministerie van Defensie. Die dienst beheerde de loopbaandossiers van Belgische militairen, nam beslissingen over pensioenen van krijgsgevangenen en zorgde voor de administratieve afhandeling van voordelen voor wie recht had op een bijzonder statuut, zoals leden van het gewapend verzet, voormalige krijgsgevangenen, oorlogsinvaliden en oud-strijders. De historische militaire dossiers inzake soldaten en onderofficieren geboren na 1888 zijn raadpleegbaar in Algemeen Rijksarchief 2 (Depot Cuvelier).
Meer dan 120.000 dossiers van personen die na de oorlog het statuut van gewapende weerstanders uit de Tweede Wereldoorlog wilden aanvragen zijn sinds 2020 eveneens raadpleegbaar het Algemeen Rijksarchief. De referenties naar deze dossiers zullen ingevoerd worden in het databank Resistance in Belgium. De dossiers zelf zijn te raadplegen in de leeszaal van het Algemeen Rijksarchief in Brussel.
Repressie, vervolging en herinnering
De naoorlogse afrekening met collaboratie vormt een belangrijk deel in de archieven van het Rijksarchief in België, waar de omvangrijke archieven van het militair gerecht worden bewaard. Deze archieven documenteren honderdduizenden onderzoeken en processen tegen (vermeende) collaborateurs, maar bevatten ook bewijsmateriaal over Duitse instellingen en functionarissen. Ze vormen een onmisbare bron voor het begrijpen van zowel de bezetting als de complexe en vaak controversiële repressieperiode.
Toegankelijk voor iedereen
Het Rijksarchief in België stelt deze archieven ter beschikking van onderzoekers én van het brede publiek. Via inventarissen, databanken en digitale platformen wordt steeds meer materiaal ontsloten en online raadpleegbaar gemaakt. Via de online zoekomgeving van het Rijksarchief in België ‘Agatha’, zijn de meeste inventarissen digitaal raadpleegbaar.
