Wie?
De Nationale Confederatie van Politieke Gevangenen en Rechthebbenden (NCPGR) verenigt vanaf de lente van 1946 de meeste slachtoffers van de nazirepressie en hun rechthebbenden (de statuten van de vzw werden gepubliceerd in het BS van 28 september 1946). De organisatie, die vanaf 1947 wordt geleid door Léopold Ros (1899-1976), waakt over de eenheid van de politieke gevangenen, de erkenning van hun rechten en de toekenning van een rechtvaardige vergoeding in verhouding tot de geleden schade, vooral voor zij die fysiek hebben geleden onder de repressie en voor de rechthebbenden van vermisten.
Om die slachtoffers te helpen doet de NCPGR een beroep op het Fonds des Prisonniers Politiques (‘Fonds voor Politieke Gevangenen’ of Fonprispol), dat op 1 januari 1946 officieel wordt erkend als vzw. De activiteit van Fonprispol, dat dus optreedt als sociale dienst van de NCPGR, lijkt omstreeks 2005 uit te doven. De archieven van de organisatie werden overgemaakt aan het CegeSoma omstreeks 1990 en in mei 2008.
De NCPGR zal gedurende vele jaren druk uitoefenen op de Belgische politieke autoriteiten. De organisatie speelt bijvoorbeeld een kapitale rol in de ontknoping van de koningskwestie, met name het aftreden van koning Leopold III op 30 juli 1950. De NCPGR verzwakt vanaf 1952 door het ontstaan van dissidente groepen die een aantal verantwoordelijken van de organisatie verwijten dat ze niet genoeg afstand nemen van de communistische wereld, maar zij kan de rangen weer sluiten op het congres van 2 juni 1957. De NCPGR zal vanaf dat moment en gedurende een twintigtal jaar worden voorgezeten door een verzetsstrijder uit Luik, Albert Régibeau (1915-1979). Deze laatste slaagt erin, net als zijn opvolgers Jacques De Bruyn (1915-1997) en François De Coster (1920-2011), om een nationale (later federale) en pluralistische geest in stand te houden. De organisatie, die bij het begin van de jaren 2000 nog steeds het grootste deel van ’s lands gewezen politieke gevangenen groepeert, publiceert van 1946 tot 2004 minstens één tijdschrift, onder de titel Kracht. In 2007 en 2008 maakt zij haar historisch archief over aan het CegeSoma. De NCPGR is tot op vandaag actief.
Dezelfde Albert Régibeau is ook de oprichter van de Union des prisonniers politiques et ayants droit des deux guerres mondiales de l’arrondissement de Liège. Deze vereniging, die aangesloten is bij de NCPGR, lijkt haar activiteiten te hebben stopgezet enkele jaren na het overlijden van haar stichter. In diezelfde periode heeft zij haar archief overgemaakt aan het toekomstige CegeSoma. De NCPGR had trouwens een sterke regionale basis, wat verklaart dat interessante archiefbestanden werden teruggevonden bij regionale groepen, bijvoorbeeld in Oostende en in de streek van Bergen en de Borinage.
Wat?
In het omvangrijke archief van de NCPGR verdienen vooral de honderden kleine individuele dossiers aandacht. Ze werden door de organisatie aangelegd in de jaren 1960 en 1970. Het volume van deze dossiers varieert van één tot soms meer dan tien documenten. Ze bevatten minstens briefwisseling tussen de betrokkene en de NCPGR om schadeloosstelling te krijgen of een verhoging van een invaliditeitsrente, maar soms ook kopieën van de officiële erkenning als politiek gevangene en eventueel ook voor andere statuten, kopieën van attesten, getuigschriften en medailles, van documenten van de Commissie van vergoedingspensioenen, van staten van dienst, van invaliditeitsattesten, en ook - eveneens vaak in de vorm van kopieën - medische attesten of getuigschriften van oversten in het verzet.
Het archief van de regionale NCPGR-afdeling van Oostende bevat 467 kleine individuele dossiers, waarvan 398 gaan over erkende politieke gevangenen.
Voor de regio van Bergen en de Borinage hebben we een kaartregister met 1080 steekkaarten. Ze zijn geklasseerd per gemeente en voor elke persoon vermelden ze naam en voornaam, burgerlijke stand, beroep, de plaats, de datum en de reden van arrestatie, en ook de beslissing van de bevoegde erkenningscommissie.
Het archief van de Union des prisonniers politiques et ayants droit des deux guerres mondiales de l’arrondissement de Liège bevat drie interessante reeksen. Om te beginnen ongeveer 2000 individuele dossiers met daarin steeds een bewijs van lidmaatschap van de Union en een weinig interessant getuigschrift, en soms ook andere documenten.
Het Fonds des prisonniers politiques (Fonprispol) is heel waardevol voor wie geïnteresseerd is in het lot van de slachtoffers van de Duitse repressie. Dit omvat meerdere duizenden kleine individuele dossiers.
- Elk dossier bevat minstens een fiche op A4-formaat met op de voorzijde precieze informatie over de identiteit van het slachtoffer, over de eventuele verzetsorganisatie waarin hij/zij actief was, over de gevangenschap, over eventuele erkende medische aandoeningen, over eventuele vriendenkringen waarvan hij/zij lid was, de nummers van eventuele andere dossiers over deze persoon, over zijn/haar familie;
- op de achterzijde informatie over schenkingen met de data van de betalingen, over eventuele opnames in het ziekenhuis, over zijn/haar adres.
De dossiers bevatten vaak ook talrijke documenten die toelaten de evolutie van de gezondheidstoestand van de politiek gevangene te volgen.
Waar?
Het CegeSoma beheert de hierboven vermelde archieven (AA2048), maar deze kunnen worden geraadpleegd in het Algemeen Rijksarchief 2 – Depot Joseph Cuvelier. Zie de onderstaande rubriek ‘HOE?’ voor meer details (ter plaatse raadpleegbaar; inventaris online raadpleegbaar).
Hoe?
De Oostendse afdeling van de NCPGR beschikt over een gedetailleerde inventaris waarmee de dossiernummers van politieke gevangenen en gevangenen kunnen worden teruggevonden op basis van hun naam, voornaam, geboorteplaats en geboortedatum, evenals de plaats van detentie (AA 2331/1-467).
Een vergelijkbaar hulpmiddel bestaat voor de individuele dossiers van de Union des prisonniers politiques et ayants droit des deux guerres mondiales van het arrondissement Luik (AA 1173/1-1489).
De lijst van de duizenden individuele dossiers die worden bewaard in het Fonds des prisonniers politiques van de NCPGR (AA 1451) is niet online raadpleegbaar. Twee derde van de dossiers is alfabetisch geordend; voor de overige dossiers moet men gebruikmaken van een reeks kleine fiches die op dezelfde manier zijn geordend.
