Dossiers inzake het verkrijgen van het statuut van Gewapend Weerstander

Op 16 september 1945 vaardigde de wetgever een besluitwet uit die het statuut van de gewapende weerstand officieel vastlegde. Voor de toepassing hiervan werd via een regenstbesluit op 8 oktober 1945 (Belgisch Staatsblad, d.d. 14 oktober 1945) de Dienst van de Weerstand opgericht. Deze dienst ressorteerde onder het ministerie van Landsverdediging en kreeg een brede waaier aan bevoegdheden.

De Dienst van de Weerstand was verantwoordelijk voor de erkenning van verzetsgroeperingen en individuele weerstanders, maar ook voor de bepaling van hun graad. Daarnaast onderzocht hij de financiële rekeningen van de verzetsorganisaties, zorgde voor regularisaties en vereffeningen van vorderingen en behandelde dossiers over oorlogsschade aan bezittingen van verzetsleden. Door deze omvangrijke taken bleef de dienst veel langer bestaan dan aanvankelijk voorzien. Hoewel het regentsbesluit slechts twee jaar voorzag, was hij zeker nog actief in 1966 en waarschijnlijk zelfs in 1969, ruim tien jaar na het overlijden van zijn eerste directeur, kolonel André De Ridder.

Later gingen de bevoegdheden over naar de Centrale Dienst van het Stamboek, waarschijnlijk nog vóór 1975. Deze dienst, die later evolueerde tot de onderafdeling Notariaat van de Divisie Administratieve Expertise binnen de Algemene Directie Human Resources van Landsverdediging, stond in voor de opvolging van de individuele dossiers die sinds 1945 waren aangelegd. Hoewel de oorspronkelijke wet van 16 september 1945 op 1 april 1955 verviel, bleven dossiers lang daarna behandeld worden. De laatste beslissingen zouden zelfs dateren van 1984.

Van het archief van de Dienst van de Weerstand is de grote reeks individuele dossiers die vanaf het einde van de oorlog systematisch werden aangelegd van groot belang. Deze dossiers vormen vandaag een rijke bron voor historisch onderzoek. Samen met de aanvullingen van de Centrale Dienst van het Stamboek gaat het om informatie over bijna 140.000 officieel erkende gewapende weerstanders, aangevuld met circa 25.000 geweigerde aanvragen.

Elk individueel dossier bevat minstens:

• een inlichtingenformulier of signalementskaart,
• een getuigschrift van goed gedrag en zeden,
• een blad 'Dienstberekening',
• twee officiële attesten van de Dienst van de Weerstand waarin de periode en groepering worden bevestigd,
• verklaringen van verantwoordelijken binnen de groepering over het lidmaatschap,
• een door de betrokkene ingevuld en medeondertekend formulier.

Soms bevatten de dossiers bijkomende documenten zoals een kopie van het brevet van een eervolle onderscheiding, de begeleidende tekst van een voorstel daarvoor of beslissingen van een herzieningscommissie.

De omvang van de dossiers is doorgaans beperkt. Ook de beschrijving van de activiteiten van de betrokkenen is meestal summier, doorgaans vijf tot tien regels, en door de weerstander zelf genoteerd op de achterzijde van het formulier. Dit beknopte karakter verklaart zich uit de werkwijze van de dienst: niet de activiteiten zelf moesten tot in detail bewezen worden, maar wel het feit dat men officieel lid was van een erkende groepering. Omdat de verklaringen dus vaak enkel op de goede trouw van de betrokkene gebaseerd waren en zelden grondig gecontroleerd werden, moeten onderzoekers deze bronnen met enige voorzichtigheid interpreteren.

• Het Algemeen Rijksarchief bewaart sinds 2020 de individuele dossiers en de algemene dossiers (ongeveer 24 dozen voor deze laatste) die door de Dienst van de Weerstand werden opgesteld. Ze zijn alfabetisch gerangschikt op naam van de verzetsstrijder. Om een dossier te kunnen raadplegen, zijn dus volledige identificatiegegevens nodig (naam, voornaam, geboortedatum). De dossiers kunnen ter plaatse worden geraadpleegd; de inventaris is online beschikbaar via Agatha.
• De databank Resistance in Belgium zal op termijn alle dossiers van gewapende verzetsstrijders bevatten. Momenteel bevat de databank al de aanvragen tot erkenning als Weerstander door de clandestiene pers en als Inlichtings- en actieagent.