Originele legende : Special operations executive, s.d.
Wie?
De Britse inlichtingendienst Secret Intelligence Service (SIS) speelt vanaf september 1939 een belangrijke rol in het Belgische verzet. Na het militaire debacle van mei 1940 worden vanaf juni opnieuw agenten uitgezonden naar bezet België. Ze leggen contacten en bouwen netwerken uit zoals Martiny-Daumerie en Mill of door de dienst Clarence uit zijn isolement te halen. De Belgische Staatsveiligheid is aanvankelijk niet betrokken. Pas in augustus 1941 wordt een samenwerkingsakkoord met de Belgische Staatsveiligheid gesloten.
De relatie met de Belgische regering en de Special Operations Executive (SOE) is in het begin moeilijk. De SOE is opgericht in juli 1940 en stuurt vanaf maart 1941 agenten naar België. De samenwerking met de Staatsveiligheid is tot eind 1942 beperkt. Door mislukte sabotageoperaties en arrestaties wordt in augustus 1942 de samenwerking opgeschort. In november 1942 volgt een nieuw akkoord. Vanaf 1943 zijn de acties succesvoller, mede dankzij samenwerking met het ministerie van Landsverdediging.
De Political Warfare Executive (PWE) neemt vanaf augustus 1941 de psychologische oorlogsvoering over van de SOE. De eerste gezamenlijke missie met de Staatsveiligheid start in januari 1942. Ondanks moeilijkheden in 1942, worden in 1943-1944 meerdere successen geboekt.
Opgericht in december 1939, focust de Military Intelligence Section 9 (MI9) op ontsnappingslijnen naar Groot-Brittannië. Tot eind 1943 werkt MI9 autonoom van de Staatsveiligheid. In 1944 ontstaan spanningen, wat leidt tot nauwere samenwerking en meer Belgische controle.
Wat?
De archieven van de SIS en MI9 blijven gesloten “om redenen van nationale veiligheid”.
De archieven van SOE en PWE zijn wel raadpleegbaar:
De circa 275 dossiers die betrekking hebben op de talrijke missies die door de SOE werden georganiseerd in bezet België zijn beschikbaar voor onderzoek. Deze dossiers gaan vooral over het opzetten van sabotagegroepen en de organisatie van het Geheim Leger, maar ook over de ontsnappingslijnen en de psychologische oorlogsvoering. Deze reeks omvat ook diverse lijsten van agenten van de sectie T (voor België), met hun codenamen en hun echte naam. Voor de SOE zijn er 1654 persoonsdossiers, waarvan enkele honderden relevant zijn voor België. De dossiers bevatten evaluaties van agenten, opleidingsverslagen, foto’s, veldrapporten en soms krantenartikelen. Er bestaat een naamregister van SOE-leden in België (sectie T) en hun contactpersonen. De fiches bevatten pseudoniemen, netwerkdetails, en activiteitenoverzichten.
Het archief van de PWE omvat meer dan twintig dossiers over missies die door deze dienst werden georganiseerd in bezet België. Zij bevatten informatie over de agenten, verslagen van de activiteiten, boodschappen en briefwisseling.
Waar?
- Het National Archives of the United Kingdom bewaart de archieven van de SOE (online te raadplegen via de zoekmachine Discovery; zie de sectie HOE? hieronder voor meer details).
- Het Algemeen Rijksarchief 2 – depot Joseph Cuvelier bewaart gedeeltelijke kopieën van de archieven van de SOE op microfilm (ter plaatse raadpleegbaar, te zoeken via de zoekmachine Agatha; zie de sectie HOE? hieronder voor meer details).
Hoe?
Zoeken op Discovery van de National Archives
Over het algemeen volstaat het om een naam en voornaam in te tikken in de zoekmachine Discovery om te weten of er één of meerdere dossiers bestaan over de gezochte persoon.
De gemakkelijkste manier om een overzicht te krijgen van de beschikbare archieven van de SOE die verband houden met België, is ‘Records of Special Operations Executive’ intikken in Discovery (STAP 1), en dan klikken op de titel van de eerste beschrijving uit de lijst (STAP 2). Bovenaan het scherm verschijnt dan een kleine boomstructuur (titel: ‘You are in’) (STAP 3). Het volstaat om vervolgens te klikken op ‘hierarchy’ (STAP 4) om bij de verschillende reeksen uit het archief te komen. Rechts van het nieuwe scherm staan de links naar deze reeksen.
Door op HS 6 te klikken, krijgt men rechts op het scherm toegang tot de subreeks ‘Belgium’ (STAP 5), waarin met name de dossiers zitten die betrekking hebben op de talrijke missies die werden opgezet voor België. Die zitten geklasseerd onder de nummers HS 6/25 tot en met HS 6/229 (men kan de dossiers ook opzoeken in Discovery aan de hand van deze nummers). De laatste 80 dossiers van de subreeks ‘Belgium’ hebben betrekking op de relatie met de Belgische autoriteiten en de situatie van het Geheim Leger (voor dit laatste: HS 6/241 tot 251). Ze bevatten ook informatie over de agenten of de personen die voortvluchtigen hielpen (bijvoorbeeld HS 6/237, 281, 282, 284-286, 288-292 of 299).
De reeks HS 9 omvat de persoonlijke dossiers die hierboven werden vermeld (STAP 6). De dossiers zijn alfabetisch gerangschikt, niet per land. Het land wordt zelfs niet vermeld, en er kan dus alleen op naam worden gezocht. Alleen de dossiers van personen die met zekerheid zijn gestorven of die werden geboren vóór 1926 zijn raadpleegbaar (in 2026).
De reeks HS 14 (STAP 7) ten slotte betreft alleen België, maar omdat de namen op de fiches niet zijn opgenomen in de database van de National Archives, is het niet mogelijk om vanop afstand te zoeken welke personen worden vermeld. De reeks is vrij raadpleegbaar.
Wat betreft de dossiers over missies die in België werden georganiseerd door de PWE zitten in de subreeks FO 898 (STAP 8): P.W.E. Missions in Belgium: Agents, activities, reports, messages and correspondence. De reeks is vrij raadpleegbaar, tenzij anders aangegeven.
Zoeken in het depot Joseph Cuvelier
Een deel van de dossiers van de reeks HS 6 over België is in kopievorm beschikbaar in het depot Joseph Cuvelier. 27 dossiers kunnen op die manier worden geraadpleegd dankzij drie microfilms die zijn geklasseerd onder het plaatskenmerk microfilm 203. Een overzicht van de inhoud van deze microfilm is raadpleegbaar in de leeszaal van het CegeSoma.
