België in oorlog / Artikels

Wallonie libre (La)

Thema - Verzet

Auteur : Kesteloot Chantal (Instelling : CegeSoma)

‘La Wallonie libre’ ontstaat tijdens de zomer van 1940 in de milieus van de ‘Avant-Garde wallonne’, de ‘Garde wallonne’ en de ‘Parti wallon indépendant’. Deze drie groeperingen hebben hun uitgesproken verzet gemeen, tegen de traditionele Waalse beweging die voor de oorlog het licht zag in de hoofdstad.

Naar het voorbeeld van ‘La France libre’

Op 2 juni 1940 vindt er op initiatief van Alfred Harcq een eerste clandestiene vergadering plaats in Brussel. Hoewel ze in de war zijn door de Franse capitulatie, gaan de aanwezige leden op 18 juni toch naar Waterloo voor een bloemenhulde aan het monument van ‘l’Aigle blessé’ (‘de gekwetste arend’), een traditie die tot 1928 teruggaat. Diezelfde avond nog horen ze de oproep van generaal de Gaulle waarin hij de oprichting van ‘la France libre’ aankondigt en besluiten ze hun beweging ‘La Wallonie libre’ te noemen. Hun aanwezigheid in Waterloo staat vast, maar – zoals ook voor andere bewegingen – is de ontstaansgeschiedenis van ‘La Wallonie libre’ vrij vaag en verloopt de concrete organisatie ervan langzaam. Toch spiegelt ‘La Wallonie libre’ zich duidelijk aan ‘la France libre’; de beweging publiceert trouwens clandestiene vlugschriften ‘La Wallonie libre est aux côtés de la France libre’. Dit is duidelijk een belangrijk element in de herinnering voor de legitimiteit van de Waalse beweging. Puur chronologisch gaat het immers om één van de eerste bewegingen, zelfs al kan men de aanwezigheid van enkele militanten in Waterloo niet echt als een verzetsdaad beschouwen. Het is  eerst en vooral de bedoeling om de gehechtheid aan Frankrijk te tonen, in het verlengde van de Waalse pelgrimstochten van voor de oorlog, maar ook in de moeilijke uren van juni 1940. Op het ogenblik van de nederlaag wil de beweging haar blijvende symbolische verbondenheid met Frankrijk beklemtonen, ook al heeft de nieuwe Franse regeringsleider, maarschalk Pétain, de avond voordien via de radio aangekondigd dat hij om een wapenstilstand zal vragen.

soma_bg668__01_014-00001-wl-28-coq-croix.jpg
Instelling : CegeSoma
Oorspronkelijke legende : La Wallonie libre nr 28, s.d.

Een radicale clandestiene krant

soma_bg668__01_008-00001-wl-couleur-sd.jpg

In augustus 1940 verschijnt het eerste nummer van de clandestiene krant “La Wallonie libre”. De toon is fel, radicaal, vastbesloten vijandig tegenover het unitaire België dat ervan beschuldigd wordt Wallonië onderworpen te houden. Het clandestiene blad stelt zich ook anti-Vlaams en anti-Brussels op. Tijdens de maand september organiseert de groep zich beter. In het begin bestond de ploeg van ‘La Wallonie libre’ uit een twintigtal personen. Naarmate er meer nummers van het blad verschijnen, wordt de inhoudelijke boodschap precieser : de Walen verenigen, hun aandacht vestigen op de Waalse economische, sociale en culturele problemen. Leopold III wordt fel op de korrel genomen en de houding van bepaalde regimenten van het Belgisch leger in mei 1940 wordt aan de kaak gesteld. “La Wallonie libre” valt ook de collaboratie aan. Aanvankelijk bestaat de beweging voornamelijk uit Waalse Brusselaars, maar in Luik willen jonge militanten ook tot actie overgaan. Zij komen al in de zomer samen, maar pas in de herfst knopen ze aan met meer  ervaren militanten. Zij ontvangen “La Wallonie libre”, maar de te radicale toon ervan zint de militanten van de ‘vurige stede’ niet, zelfs in die mate dat ze bepaalde nummers ervan niet willen verspreiden. Ze richten dan maar hun eigen clandestien blad op: “Sambre-et-Meuse”. Het eerste nummer verschijnt in juli 1941. De toon is weliswaar meer genuanceerd, maar blijft toch kritisch ten opzichte van de koning en het Belgisch leger; ook eist het blad dat Wallonië na de oorlog bevrijd wordt van de Vlaamse en Brusselse overheersing.

 

De beweging organiseert zich

Vanaf december 1940 zijn er contacten tussen Brussel en Luik. Er ontstaan ook andere kernen in Charleroi en Namen. Tijdens de volgende lente organiseert de beweging zich onder de naam ‘La Wallonie libre’ en komt er een bestuur tot stand. De leden daarvan vergaderen tot de lente van 1944 in principe één keer per maand onder de dekmantel van de ‘Association touristique de Wallonie’. Ze besteden vooral aandacht aan doctrinaire kwesties en publiceren begin 1942 een princiepsverklaring. De beweging eist voor Wallonië zelfbeschikkingsrecht op, maar er bestaat geen eensgezindheid over het toekomstig statuut van het gebied. Daarom wordt besloten die kwestie na de oorlog voor te leggen aan een nationaal Waals congres.

De verzetsactiviteiten van ‘La Wallonie libre’ zijn vooral gericht op het verspreiden van clandestiene bladen, maar de beweging pleegt ook daden van burgerlijk verzet , vooral in Luik. Ze neemt actief deel aan ontsnappingsroutes, hulp aan werkweigeraars en inzamelingen van geld en voedsel voor onderduikers. Waalse militanten zijn eveneens individueel betrokken bij andere verzetsnetwerken en –vormen.

soma_bg668__01_005-00001-wl-23-manifeste.jpg
Instelling : CegeSoma
Oorspronkelijke legende : La Wallonie libre nr 23, s.d.

‘Waals’ en ‘Wallonië’: zeer gegeerde etiketten !

Naast ‘La Wallonie libre’ gebruiken ook andere groeperingen het adjectief ‘Waals’. In 1941 wordt ‘Le Conseil économique wallon’ in het geheim opgericht. Die raad zien we in Luik terug binnen het ‘Front wallon pour la Libération du pays’ voor hij opgaat in het Onafhankelijkheidsfront waardoor hij het etiket ‘Waals’ verliest. Ook in Luik wordt in december 1942 ‘Le Rassemblement démocratique et socialiste wallon’ opgericht. Dit vergadert dikwijls tot zijn ontbinding in september 1943. Daarnaast wordt de ‘Parti d’Unité wallonne’ gesticht. Aan katholieke zijde verschijnt vanaf de lente van 1943 het clandestiene blad “La Wallonie catholique”. Aan communistische zijde verschijnt vanaf de zomer van 1943 het blad “La Wallonie indépendante” in de schoot van het Onafhankelijkheidsfront. Zelfs in sommige collaboratiemiddens wordt het etiket ‘Waals’ gebruikt.

Een verdeelde en gecontesteerde beweging

Al vlug wordt “La Wallonie libre” door andere clandestiene bladen openlijk bekritiseerd om wat zij als schandelijke aantijgingen tegen de koning, België en Vlaanderen beschouwen. Er komt ook kritiek uit Londen. Binnen de beweging zelf ontstaan meningsverschillen en vanaf september 1943 geven de Luikse militanten hun eigen editie van het blad uit onder de naam “La Wallonie libre, édition de l’Est”. Aan de vooravond van de bevrijding blijft de Waalse beweging dus erg verdeeld over de institutionele hervormingen die ze wenselijk acht. Die meningsverschillen komen overduidelijk aan het licht tijdens het Nationaal Waals Congres van oktober 1945.

Met 168 nummers van de clandestiene “La Wallonie libre”, blijft de beweging met diezelfde naam één van de eerste geheime verzetsbewegingen. Door het besluit van de regent van februari 1949 wordt ‘La Wallonie libre’ als verzetsbeweging erkend. Ongeveer 200 weerstanders worden erkend als lid van de beweging. Na de oorlog blijft de beweging openlijk als drukkingsgroep actief. Haar blad “La Wallonie libre” blijft tot 2004 verschijnen.

Bibliografie

Delforge Paul, "Wallonie libre clandestine" in  Delforge Paul; Destatte Philippe, Libon Micheline (dir.), Encyclopédie du Mouvement wallon, tome 3, Charleroi, Institut Jules Destrée, 2001, pp. 1641-1644. 

Gihousse Marie-Françoise, Mouvements wallons de résistance, mai 1940 - septembre 1944, Charleroi : Institut Jules Destrée, 1984.

Kesteloot Chantal, Au nom de la Wallonie et de Bruxelles français. Les origines du FDF, Bruxelles, Complexe/Ceges, 2004. 

Consulter en ligne:

La Wallonie catholique: https://warpress.cegesoma.be/f...

La Wallonie indépendante: https://warpress.cegesoma.be/fr/node/45692

La Wallonie libre: https://warpress.cegesoma.be/f...   et https://warpress.cegesoma.be/f...

La Wallonie libre, édition de l'ESt: https://warpress.cegesoma.be/fr/node/47813

Sambre-et-Meuse: https://warpress.cegesoma.be/f...

Zie ook

27948 Artikels Verzet Maerten Fabrice
299774 Artikels Résistants et fédéralisme : la grande illusion ? Colignon Alain