Archief van de Nationale Unie der Sluikpers

Terwijl het statuut van burgerlijk weerstander hoofdzakelijk wordt gedragen door het Onafhankelijkheidfront (OF), is dat van de sluikpers vooral het werk van de Nationale Unie der Sluikpers (NUSP). Die werd officieel opgericht als vzw op 20 december 1945.

De organisatie heeft negen provinciale afdelingen en wordt geleid door de federale secretaris, Léopold Lejeune, verzetsstrijder van de Belgische Nationale Beweging. Ze stelt zich tot doel iedereen te verenigen die heeft deelnomen aan het verzet onder de vorm van publicaties en vlugschriften.

Hoewel de voorwaarden voor toetreding tot de NUSP rigoureus worden gecontroleerd door een nationale commissie, telt de organisatie al snel 4000 tot 5000 leden. De hoofdbekommernis van de organisatie is de invoering van een statuut als weerstander door de sluikpers.

De NUSP wordt op 9 februari 1949 officieel erkend bij regentbesluit. De organisatie zal de dossiers van haar leden voor de aanvraag van het statuut organiseren en controleren. Het archief van de federaal secretaris zal vanaf het begin van de jaren 1980 geleidelijk worden overgemaakt aan het CegeSoma.

Bij de leden van de NUSP vinden we de onafhankelijke patriottische organisatie 'Vrank en Vrij', die vanaf september 1940 in Antwerpen het sluikblad ‘Het Vrije Woord’ uitgeeft, en later in Brussel vanaf 1943 de bladen ‘Vrank en Vrij’ en ‘Das Freie Wort’. De stichter en spilfiguur van de groep is Henri Mandel (1896-1953). Hij zal later nauw betrokken zijn bij de erkenning van de leden van zijn groep en bij de werking van de Antwerpse provinciale afdeling van de NUSP.

Het archief van het federale secretariaat van de NUSP omvat meerdere reeksen lijsten, fiches en individuele dossiers. Tussen de diverse lijsten onthouden we in het bijzonder de martelaarslijsten die werden opgesteld voor het Jeugdfront voor de Vrijheid (JFV), dat ressorteerde onder het OF, en dit voor alle verzetsleden die actief waren in de sluikpers. In deze laatste lijst staan, per provincie, de naam, voornaam, woonplaats en de plaats van overlijden van elk slachtoffer. Op een aparte lijst voor de provincie Luik worden ook de omstandigheden van het overlijden gepreciseerd.

De talrijke fiches van leden van de vzw zijn nog interessanter, want op de voorzijde van elke fiche staan nauwkeurige persoonsgegevens van de betrokkene, zijn/haar militaire functie, eventuele eervolle onderscheidingen en informatie over de ondergane Duitse repressiemaatregelen; op de keerzijde staan gegevens over het engagement van de persoon tijdens de bezetting, zoals de periode van verzet, het type van activiteit, namen van sluikbladen, andere activiteiten, namen van verzetsbewegingen. De fiches die over meerdere duizenden verzetsstrijders gaan, bleven niet integraal en voor alle provincies bewaard. Zo zijn er weinig fiches van de provincie Antwerpen en helemaal geen van Limburg en Luxemburg. Voor de provincie Luik beschikken we over een volledige reeks voor het arrondissement Verviers, terwijl de reeks van Luik (het arrondissement ?), plots stopt bij de letter R. Het kaartregister lijkt enkel volledig voor de provincies Brabant, West-Vlaanderen, Oost-Vlaanderen, Henegouwen en Namen.

De meer dan 6000 kleine, individuele dossiers in het archief verdienen meer aandacht. De omvangrijkste reeks is die van de postume erkenningen: ze omvat 3117 dossiers. In één op drie dossiers zit enkel een handgeschreven blad met daarop, naast de naam en de voornamen van de betrokkene, het dossiernummer van het statuut ‘weerstander door de sluikpers’, de datum en plaats van geboorte en van overlijden, de activiteit in de sluikpers en de naam van het blad of de bladen waarvoor de betrokkene actief was, de periode van activiteit en het adres van de rechthebbenden. Maar in sommige dossiers zit ook een foto, de officiële erkenning als weerstander door de sluikpers en als politiek gevangene, de lijst van toegekende eervolle onderscheidingen.

Een andere reeks heeft betrekking op ongeveer 1900 leden van de afdeling Brabant. Deze kleine dossiers omvatten een dubbelzijde fiche recto-verso, met informatie die vergelijkbaar is met die op de hogervermelde fiches, naast administratieve documenten.

Ongeveer 900 andere minidossiers betreffen toegekende of voorgestelde eervolle onderscheidingen. Het archief bevat ook ongeveer 250 kleine individuele dossiers met telkens één tot drie documenten (officiële erkenning, briefwisseling, voorstel voor eervolle onderscheidingen) en zowat 60 dikkere dossiers waarin ook attesten, krantenknipsels en meer briefwisseling zitten.

Het archief van Henri Mandel over de groep Vrank en Vrij bevat diverse ledenlijsten van de organisatie, briefwisseling met leden en vooral des individuele dossiers met attesten en andere documenten met het oog op een erkenning als ‘weerstander door de sluikpers’. Dit archief bevat ook lijsten van de NUSP-leden uit de provincie Antwerpen en van personen uit dezelfde provincie die het leven hebben gelaten door hun activiteiten in de sluikpers.

• Het CegeSoma bewaart het archief van de NUSP (AA1056). Een archiefbestand bevat uitsluitend de fiches (AA 1853). Het dossiernummer is onmisbaar om de documenten te raadplegen (ter plaatse raadpleegbaar; op afspraak, mits opgave van het dossiernummer, de naam en voornaam en de geboortedatum).
• De databank Resistance in Belgium bevat de gegevens van de leden van de NUPC. Door een naam in te voeren, krijgt men toegang tot een biografische fiche met de referentie van het dossiernummer. Men kan ook zoeken op basis van geografische criteria (online raadpleegbaar).
• Het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis bewaart het archief van Henri Mandel (ter plaatse raadpleegbaar; inventaris online raadpleegbaar).