Wie?
Het Onafhankelijkheidsfront (OF), dat door de communisten in de herfst van 1941 werd opgericht had als doel om de bestaande verzetsnetwerken te verenigen onder deze koepelorganisatie. Dat gaat van burgerlijke verzetsinitiatieven tot gewapende weerstandsgroepen, waaronder de Patriottische Milities (PM). Die werden in de lente van 1944 opgericht om de geallieerden te steunen bij de bevrijding. De PM zijn over het hele land aanwezig, maar hun macht ligt vooral in het Franstalige landgedeelte, en dan vooral in het Waalse industriebekken.
Het OF blijft ook na de oorlog bestaan, onder meer om de belangen van zijn leden te verdedigen. In het nationale comité zetelen Fernand Demany (in de jaren 1944-1950), en later de gewezen partizanenleider Raoul Baligand (1913-1981) en de verantwoordelijke van de PM van Schaarbeek, Charles Hoste (1913-1997).
Het OF produceert een groot aantal archieven in het kader van de verschillende erkenningsprocedures van zijn leden. Het OF beheert bovendien diverse archieven die het heeft gekregen van regionale en lokale organisaties of dochtergroeperingen uit de bezettingstijd. De dossiers van de regionale of lokale structuren zijn soms rijker gestoffeerd dan de dossiers van de nationale directie van het OF, die ze op haar beurt doorgeeft aan de Dienst van de Weerstand.
Omstreeks 1965 ontstaat de confederatie OF/PM/Gewapende Partizanen. Vanaf dat moment zetelen deze drie groepen samen. In 1972, bij de oprichting van het Nationaal Museum van de Weerstand in hetzelfde gebouw in de Van Lintstraat in Anderlecht, worden de archieven van de meeste andere verzetsorganisaties aan de bestaande collecties toegevoegd.
In 2008 schenkt het nationaal comité het omvangrijke archief van het OF aan het CegeSoma. Het dynamische archief van de organisatie worden tot op heden bewaard door het museum, dat ondertussen het Musée de la Résistance de Belgique is geworden.
Bij het begin van de jaren 1950, dus in volle Koude Oorlog, ziet het OF een aantal van zijn leden vertrekken. Er wordt een rivaliserende organisatie opgericht: het Onafhankelijkheidsfront 40-44, met Clémentine Pletsier-De Groot als spilfiguur. Zij richtte bij het begin van de bezetting in Aalst de groep Rita op, die zich in mei 1942 zal aansluiten bij het lokale OF. Meerdere duizenden anticommunistische leden van de PM sluiten zich aan bij het OF40-44. Gedurende enkele decennia behandelt de organisatie ook de opvolging van hun dossiers, in samenwerking met de Dienst van de Weerstand en zijn opvolgers. Het OF40-44 verdwijnt na de jaren 1980.
Wat?
Musée de la Résistance de Belgique
- Het Musée de la Résistance de Belgique bewaart de individuele dossiers voor de erkenning van leden van de PM. In totaal gaat het om minstens 22.000 dossiers. De dossiers van de PM bevatten over het algemeen enkel het formulier uit de dossiers van de Dienst van de Weerstand, maar omdat ze geografisch zijn geklasseerd in lokale mappen, laten ze toe om, vertrekkend van één individu, snel de dossiers van een bepaalde gemeente of wijk terug te vinden. In nog andere dossiers, die zijn opgemaakt per gemeente, zitten samenvattende verslagen van lokale acties die werden uitgevoerd door de verschillende PM-eenheden tijdens de laatste maanden van de bezetting.
- Het archief André Nys dat eveneens in het BWM wordt bewaard, bevat een honderdtal dossiers van de lokale controlecommissie van de PM van Anderlecht. In tegenstelling tot de individuele dossiers, bevatten de dossiers uit het archief Nys veel gedetailleerde getuigenverklaringen.
Het CegeSoma
In het archief dat het OF in 2008 schonk aan het CegeSoma, zitten vaak minder volledige en vooral minder volumineuze reeksen. Een uitzondering op die regel is de volledige reeks van de eervolle vermeldingen bij dagorder van de 3700 verdienstelijke leden van de PM. Over de PM bestaan bovendien 200 steekkaarten van leden die werden gerepatrieerd vanuit Duitsland (‘fiches de rapatrié d’Allemagne’).
In datzelfde archiefbestand bestaat er een reeks met enkele honderden mini-individuele dossiers die werden aangelegd met het oog op de betwisting van officiële beslissingen inzake de statuten, graden of eervolle onderscheidingen. De reeks met afgekeurde aanvragen voor het statuut van gewapend weerstander is ongetwijfeld nog interessanter: ze bevat voor honderden individuen het invulformulier van de Dienst van de Weerstand. De studie van deze reeks laat toe om, over alle individuele gevallen heen, beter het mechanisme van weigering van het statuut te begrijpen.
Het archiefbestand van het OF bevat daarnaast veel reeksen steekkaarten of individuele dossiers die afkomstig zijn van regionale of lokale vertakkingen van de organisatie:
- Bergen-Borinage.
- Schaarbeek.
- Waals-Brabant.
- Sint-Niklaas.
Van het archief van het OF40-44 resten slechts enkele honderden individuele dossiers over beslissingen van herzieningscommissies die werden genomen tussen 1953 en 1958 met betrekking tot erkenningsaanvragen uitgaan de van leden van de PM.
Het CegeSoma bezit nog andere archieven over de PM Beyne-Heusay, het arrondissement Charleroi, Anderlecht en Schaarbeek.
OCMW van Charleroi
Het archief van de stad en het OCMW van Charleroi bewaart archieven van de PM-afdeling van Montignies-sur-Sambre.
Waar?
- De individuele dossiers van leden van de PM, en ook de dossiers per gemeente worden bewaard door het Musée de la Résistance de Belgique. De andere hogervermelde archieven van het OF en de dossiers van het OF 40-44 worden bewaard door het CegeSoma (zie paragraaf HOE?)
- Het archief van de PM van Montignies-sur-Sambre ten slotte, wordt bewaard in het archief van de stad en van het OCMW van Charleroi.
Hoe?
Alfabetisch gerangschikte, papieren of digitale steekkaarten in het Musée de la Résistance de Belgique geven toegang tot de individuele dossiers van de leden van de PM. Een ander kaartregister laat toe om gemakkelijk de dossiers terug te vinden per gemeente.
In het CegeSoma bestaat op dit moment slechts een voorlopige lijst van de duizenden bundels van het algemeen archief van het OF (plaatskenmerk AA 2127).
Zowel de individuele dossiers van de PM van Beyne-Heusay (nr. 8 van inventaris AA 2061) als die van de PM de Schaarbeek (nr. 2 van inventaris AA 2007) zijn alfabetisch gerangschikt, wat niet het geval is voor de documenten in verband met de PM van Anderlecht (nrs. 1,2 en 4 van inventaris AA 801).
De individuele dossiers van het OF 40-44 bevinden zich in het archief ‘SGRS-S/A. Front de l’Indépendance. Milices patriotiques’. Ze zijn alfabetisch gerangschikt. Helaas werden enkel dossiers teruggevonden van verzetsleden waarvan de familienaam begint met A, B, C of D.
Om het archief van de PM van Montignies-sur-Sambre in te kijken, moet een aanvraag worden ingediend bij de dienst ‘Cellule d’accès aux documenten administratifs’ van de stad Charleroi of bij de gemeenschappelijke archiefdienst van het OCMW en van het stadsbestuur van Charleroi.
