22 september 1941. Het eerste transport van gedeporteerden

In oorsprong is het concentratiekamp Neuengamme een buitenkamp van Sachsenhausen. In september 1938 koopt de SS een stilgelegde steenbakkerij en een terrein van 500.000 m², niet ver van Hamburg. De eerste gedeporteerden komen in december 1938 in Neuengamme aan.

Na het bezoek van Himmler in januari 1940 wordt het kamp uitgebreid en neemt het aantal gevangenen toe. In juni 1940 wordt Neuengamme een zelfstandig concentratiekamp. Zes maanden later telt het iets minder dan 3.000 gevangenen.

Steeds meer Polen en Sovjets komen aan. Zij vormen ongeveer de helft van de gevangenen en hun aantal blijft tijdens de oorlog toenemen. In het concentratiekamp Neuengamme bestond bijna 90 % van de gevangenen uit niet-Duitsers..

Eind 1944 bereikt het complex zijn maximale omvang met circa 49.000 gedeporteerden: ongeveer 12.000 in het hoofdkamp en 37.000 in de talrijke buitenkampen. In totaal verblijven bijna 100.000 gevangenen in het complex van Neuengamme: 87.000 mannen en 13.000 vrouwen.

Nog vóór de invasie van de Sovjet-Unie start de bezetter begin 1941 met het verzamelen van gegevens over communistische militanten die in België wonen. Informatie wordt verzameld over ongeveer 1.800 mensen.

Op 22 juni, de dag waarop de invasie begint, wordt een grootschalige razzia uitgevoerd. Hoewel die vooral communisten treft, worden ook linkse socialistische militanten, trotskisten en Sovjetburgers gearresteerd. De Sovjet-Unie is immers op dat moment een vijand van Duitsland geworden.

Communisten worden voortaan beschouwd als “personen die gevaarlijk worden geacht voor de veiligheid van het Rijk”. Het precieze aantal mensen dat op 22 en 23 juni wordt gearresteerd, is onbekend, maar het gaat om enkele honderden personen.

Zij worden opgesloten in het concentratiekamp Breendonk, waar de eerste gevangenen op 20 september 1940 aankomen, of in de citadel van Hoei, die sinds de herfst van 1940 als gevangenis wordt gebruikt. Eind augustus 1941 geeft de chef van de Gestapo, Heinrich Müller, de geheime opdracht om „de communisten en al het gespuis van hetzelfde soort [...] naar een concentratiekamp”. In het algemeen past deze ontwikkeling in het kader van een verscherping van de Duitse repressie, die op haar beurt verband houdt met de groei van het verzet.

Op 22 september 1941 worden 256 gevangenen naar Neuengamme gebracht. Het is het eerste collectieve transport van  gevangenen uit België. Voorheen werden de naar Duitsland gedeporteerden veroordeeld en opgesloten in gevangenissen en andere strafinrichtingen. OP 24 september komt het transport in het concentratiekamp aan. De meesten weten niet waarheen ze zijn gebracht.

De overgrote meerderheid is gearresteerd in het kader van de operatie Sonnenwende, op basis van politieke activiteiten die al van vóór de oorlog dateren. Het gaat onder meer om leden van het communistische partijapparaat, mandatarissen, personen die actief zijn geweest tijdens de Spaanse Burgeroorlog of die in mei 1940 als verdachte zijn gearresteerd. Sommigen zijn op dat moment al actief in het verzet.

Een groot deel van de gevangenen komt uit de regio Luik (bijna negentig personen), maar ook uit Brussel (ongeveer vijftig personen) en de Borinage. Het transport telt daarnaast zeven buitenlanders: Tsjechische en Poolse communisten van Joodse afkomst.

Onder de Vlamingen zijn de Gentenaars het sterkst vertegenwoordigd. Naast operatie Sonnenwende vinden ook arrestaties plaats naar aanleiding van de patriottische manifestaties van 21 juli 1941 in Brussel (18 personen) en een hongermars in Gent op 31 juli.

Sommige gevangenen zijn ten slotte gearresteerd tijdens een razzia in Mechelen op 27 augustus. Die actie treft voornamelijk communistische verzetsmilitanten.

Alle gevangenen zijn mannen, voornamelijk arbeiders en bedienden. Daarnaast zijn er ambachtslieden en vertegenwoordigers van vrije beroepen.

Tot de bekende gevangenen behoren de communist Julien Lahaut, de socialist René Delbrouck, die op 20 juni 1942 door uitputting sterft, de verzetsstrijder Pierre De Tollenaere, die op 10 december 1944 wegens sabotage wordt opgehangen, en de trotskist Léon Lesoil, die op 3 mei 1942 aan tyfus sterft.

Negen gevangenen worden hoogst uitzonderlijk tussen december 1941 en juni 1942 vrijgelaten. Sommigen zijn ten onrechte gearresteerd, anderen worden om medische redenen vrijgelaten of omdat een familielid bij de collaboratie betrokken is.

De omstandigheden in het kamp zijn extreem zwaar. Alleen al tijdens de winter van 1941-1942 sterven 35 gedeporteerden die met dit eerste transport zijn aangekomen.

In totaal ligt het sterftecijfer hoger bij de gevangenen die in Neuengamme blijven dan bij degenen die naar andere kampen worden overgebracht. Aan het einde van de oorlog zijn nog 51 gedeporteerden van het transport van 22 september 1941 in leven. Dat is slechts 20% van het oorspronkelijke transport.

In totaal worden 3.650 Belgische gevangenen – onder wie ongeveer 150 vrouwen – naar Neuengamme gedeporteerd. Het gaat om vier grote transporten en zes kleinere transporten.

Het laatste transport van Belgische gedeporteerden dat Neuengamme bereikt, vertrekt op 31 augustus 1944 uit de gevangenis van Sint-Gillis. Aan boord bevinden zich onder meer 71 gijzelaars uit Meensel-Kiezegem. Slechts acht van hen keren terug. Het transport komt in de nacht van 2 op 3 september 1944 in Neuengamme aan.

Ook de beroemde spooktrein van 2 september 1944 heeft Neuengamme als bestemming. Dankzij het optreden van Belgische spoorwegarbeiders bereikt de trein het kamp echter nooit. In april 1945 beginnen de SS’ers met de ontruiming van het kamp. Bijna 10.000 gedeporteerden worden naar Lübeck gebracht en aan boord van vier schepen gezet, waaronder de beruchte Cap Arcona, een voormalig luxepassagiersschip. Ze worden onder afschuwelijke omstandigheden in de ruimen vastgehouden.

Op 3 mei 1945, nadat ze zelf onder vuur waren genomen, bombardeerden Britse vliegtuigen de schepen. Het exacte aantal slachtoffers is onbekend. Afhankelijk van de bronnen wordt er melding gemaakt van 6.000 tot 8.000 slachtoffers die omkwamen in de vlammen, verdronken of werden neergeschoten toen ze het strand bereikten. Slechts 450 van hen (waaronder twee Belgen) overleefden het. Onder de slachtoffers bevonden zich Belgen, waaronder de dichter René Blieck en de Gentse communistische activist André Mandrycxs, die beiden op 22 september 1941 waren gedeporteerd. Op 4 mei 1945 bereiken Britse troepen Neuengamme, maar treffen daar geen enkele gedeporteerde meer aan

Het overlijdensregister van het kamp vermeldt 1.571 sterfgevallen onder gedeporteerden uit België. Door de vernietiging van een groot deel van de archieven ligt het werkelijke aantal waarschijnlijk hoger. Volgens de Amicale van het kamp Neuengamme, die in de herfst van 1945 wordt opgericht, gaat het eerder om circa 2.000 slachtoffers.