De krant was in de Tweede Wereldoorlog inzet van politieke strijd. Om een stevige greep te houden op de berichtgeving en er zeker van te zijn dat de ideeën van de bezetter maximaal weerklank zou vinden bij de bevolking, voerde de bezetter de perscensuur in voor de reguliere pers. Voor het verzet was de pers dan weer een instrument om de bezetter te bestrijden en een tegenverhaal te bieden voor de gecensureerde pers. Verzetsorganisaties gaven eigen kranten uit, die niet alleen aan de censuur ontsnapten, maar ook illegaal waren omdat de persvrijheid was opgeschort, een toelating nodig was van de bezetter om een krant te laten verschijnen, de inhoud heel expliciet gericht was tegen de bezetter en clandestiene kranten de legitimiteit van de bezetter ter discussie stelden, maatregelen van de bezetter laakten en de bevolking ertoe aanzette de bezetter (en de collaborateurs) dwars te zitten. Terwijl de gecensureerde pers regelmatig verscheen, precies om de normaliteit van de bezetting te benadrukken, was dat voor clandestiene kranten veel minder het geval. Achter een clandestiene krant zat geen professionele productieketen en ook als gevolg van de repressie van de bezetter verschenen van bepaalde bladen slechts enkele nummers.
Nut en belang van de oorlogspers
De gecensureerde en clandestiene pers is een eersterangsbron voor de bezettingsgeschiedenis. De gecensureerde pers geeft het perspectief van de bezetter en de lezer zal er in de regel geen kritiek op de bezetter of de collaboratie aantreffen. Een deel van de gecensureerde pers werd uitgegeven door collaboratiepartijen en -bewegingen zoals de VNV-krant Volk en Staat en Le Pays Réel, het blad van Rex en kan gebruikt worden om de standpunten en de politieke strategie van deze partijen te reconstrueren. De gecensureerde pers geeft daarnaast meer neutrale informatie over aspecten van het dagelijks leven tijdens de bezetting, zoals de rantsoenering, de bioscoopprogramma’s of verslaggeving over sportwedstrijden. De reclame in de gecensureerde kranten geeft dan weer een beeld van veranderende consumptiegewoontes of toont alternatieven voor producten die niet langer verkrijgbaar waren.
In de clandestiene pers kan men lezen hoe de verzetsorganisaties aankeken tegen de bezetter en de collaboratie, hen bekritiseerden, hun beslissingen, daden en acties reveleerden om ze aan de kaak te stellen. De sluikpers doet verslag van acties van de bewegingen waarvan ze de emanatie zijn en wordt gebruikt om de bevolking te mobiliseren en tot verzet te bewegen. Sluikbladen uitgegeven door de clandestiene vakbeweging werpen bijvoorbeeld een interessant licht op stakingen als element van mobilisatie en verzet. De clandestiene pers geeft tenslotte een beeld van de ideologie van een verzetsbeweging en haar visie op de naoorlogse maatschappij en politiek. Het spreekt vanzelf dat de clandestiene pers, net zoals de gecensureerde pers, met de nodige kritische zin gelezen moet worden, omdat er vaak een propagandistische en activistische ondertoon aanwezig is.
The Belgian War Press
Deze eersterangs bronnen zijn al een aantal jaren digitaal beschikbaar op de website The Belgian War Press. De website brengt de gekende titels uit verschillende bewaarinstellingen in België samen, voor de Eerste en voor de Tweede Wereldoorlog.
De kranten werden gedigitaliseerd en geOCR-iseerd. Daardoor kunnen de bladen op twee manieren geraadpleegd worden: op de klassieke manier, pagina na pagina (zoals we vandaag de digitale versie van een krant lezen) en via vrij gekozen trefwoorden. Die laatste methode heeft wel beperkingen, vooral voor de clandestiene pers. De betrouwbaarheid van de onderliggende OCR hangt in sterke mate af van de kwaliteit van de originelen. Voor de clandestiene pers is die kwaliteit uit de aard van de zaak vaak niet optimaal: sluikbladen werden niet gemaakt zoals een normale krant maar met materiaal dat men eerder toevallig ter beschikking had, zoals een typmachine waarvan de letters waren afgesleten en niet meer helemaal mooi recht stonden. In een aantal gevallen was de krant zelfs handgeschreven. Ook de papierkwaliteit liet vaak te wensen over. De exemplaren die nog overblijven zijn niet zelden door vele handen gegaan en werden voor ze werden overgedragen aan een professionele bewaarinstelling niet altijd optimaal bewaard. Dit alles heeft een weerslag op de kwaliteit van de OCR. Desondanks laat het zoeken op trefwoorden nog veel tijdswinst toe vergeleken met de klassieke lectuur van de gedigitaliseerde krant en kunnen door te zoeken met clusters van trefwoorden ook nieuwe patronen in bijvoorbeeld discours en argumentatie worden blootgelegd.
Via The Belgian War Press kan de clandestiene pers online geraadpleegd worden. De gecensureerde pers uit de Tweede Wereldoorlog is om auteursrechtelijke redenen, enkel raadpleegbaar in de leeszaal van het CegeSoma.
Context
The Belgian War Press is een publiekshistorische website die niet alleen de oorlogspers digitaal ontsluit, maar ook de nodige context biedt. In korte artikelen, geschreven door specialisten, wordt toelichting gegeven bij de fenomenen clandestiene en gecensureerde pers en wordt stilgestaan bij bepaalde kranten of centrale figuren. Verder worden repertoria en sleutelpublicaties digitaal aangeboden.
Kortom, The Belgian War Press biedt niet alleen een digitaal venster op de gecensureerde en clandestiene pers, maar geeft de lezer meteen de handvaten om die lectuur goed te contextualiseren.
