Joods verzet in België

Na de oorlog werden tienduizenden inwoners van België door de overheid als verzetsstrijders erkend. Hun erkenningsdossiers zijn de meest solide basis om cijfers over Joods verzet te verzamelen. In België ontvingen na de oorlog minstens 1.164 Joodse mannen en vrouwen officieel de titel verzetsstrijder binnen één of meerdere categorieën: als gewapend weerstander, burgerlijk weerstander, weerstander in de sluikpers, of als inlichtings- en actieagent (spion). Dit cijfer is een absolute ondergrens, omdat honderden erkenningsaanvragen van Joden om administratieve redenen werden afgewezen en omdat vele omgekomen of geëmigreerde Joden nooit een aanvraag tot erkenning indienden. Als we deze 1.164 erkende Joodse verzetsstrijders afzetten tegen de 55.670 door de Duitse Sicherheitspolizei-Sicherheitsdienst geregistreerde Joden, was minstens één op vijftig Joden in België (2,09 procent) actief in het verzet. Dit cijfer ligt iets hoger dan de participatiegraad bij de niet-Joodse Belgische bevolking (1,85 procent).

De gemiddelde leeftijd van de Joodse verzetsstrijders was 34 jaar, waarbij de meerderheid (63 procent) zich in de leeftijdscategorie van 20 tot 39 jaar bevond. Qua afkomst was meer dan 55 procent van deze verzetslieden geboren in Polen terwijl maar 10 procent in België het levenslicht zag. Deze cijfers weerspiegelen de vooroorlogse demografische realiteit waarin meer dan 90 procent van de Joodse bevolking in België een buitenlandse nationaliteit had. Het extreme gevaar – als gezochte verzetsstrijder én als vervolgde Jood – blijkt uit het feit dat 297 van de erkende verzetslieden (25,52%) via de Dossinkazerne in Mechelen werden gedeporteerd.

Het georganiseerde Joodse verzet was sterk links georiënteerd. Bijna 70% van de gewapende Joodse verzetsstrijders was aangesloten bij het Onafhankelijkheidsfront (OF), waartoe de Gewapende Partizanen en de Patriottische Milities behoorden. De verklaring hiervoor ligt hoogstwaarschijnlijk in de vooroorlogse Joodse samenleving waar linkse politieke partijen (vb. Poale Zion, Zeire Zion, Bund) en linkse groeperingen een belangrijke rol speelden in de politieke mobilisatie van de Joodse gemeenschap. Tijdens de bezetting speelde de Joodse sectie van de Main d'Oeuvre Immigrée (MOI) van de communistische partij een voortrekkersrol bij de fondsenwerving, de clandestiene pers en het gewapend verzet van de KPB. Zij richtten zich met geweld tegen de bezetter, maar ook tegen de Vereniging van Joden in België (VJB), een instelling die op bevel van de nazi's was opgericht om de Jodenvervolging administratief te stroomlijnen. Dit leidde tot gerichte acties: op 25 juli 1942 overvielen Joodse leden van het mobiele korps van de Brusselse partizanen de kantoren van de VJB aan het Zuidstation om de bestanden voor de Arbeitseinsatz (verplichte tewerkstelling) in brand te steken. Hoewel ze in hun opzet slaagden, was reeds een kopie van het bestand aan de Sipo-SD overgemaakt. Ruim een maand later, op 29 augustus 1942, liquideerden de Joodse partizanen Moszek (Wladek) Rakower, Simon Engielszer en Chaïm Abel de Joodse verantwoordelijke voor de Arbeitseinsatz van de VJB: Robert Holzinger. Daarnaast waren Joodse partizanen ook betrokken bij zware aanslagen tegen collaborerende doelwitten, zoals de bomaanslag op 6 september 1942 in de Brusselse cinema Marivaux, opnieuw uitgevoerd door het Mobiele Korps van de Brusselse partizanen, onder leiding van Todor Angelov en Ferenez Kovacs.

Vrouwen waren opmerkelijk sterk vertegenwoordigd onder de Joodse verzetsstrijders: met 274 erkende personen vormden zij 23,54 procent van het Joodse verzet. Dat cijfer ligt aanzienlijk hoger dan de 10 tot 15 procent in het totale Belgische verzet. Het feit dat het Joods verzet eerder overwegend links kan worden gesitueerd, verklaart voor een deel dit verschil. Vrouwen kregen aan de linkerzijde ideologisch gezien immers een grotere rol binnen het politiek activisme voor en tijdens de oorlog. In de Joodse gemeenschap tijdens het interbellum waren vrouwen zeer actief binnen de communistische en zionistische (jeugd)bewegingen. Tientallen onder hen trokken bijvoorbeeld tijdens de Spaanse burgeroorlog naar Spanje om daar als verpleegster te ondersteunen. Daarnaast kan ook het type verzet waarin vrouwen betrokken waren een rol hebben gespeeld. Joodse vrouwen waren sterk aanwezig binnen onderduiknetwerken die andere Joden verstopten en bij spionageactiviteiten. Een bijzonder belangrijke vorm van verzet binnen de Joodse context.

In het verzet namen Joodse vrouwen allerlei rollen op. Vrouwen ondernamen levensgevaarlijke missies binnen paramilitaire verzetsorganisaties. Zo werkten de zussen Roza en Frantiska Safarova bijvoorbeeld als verbindingsofficieren voor de Gewapende Partizanen. Ze vervoerden explosieven, demonteerden wapens en pleegden sabotageacties. Ook de Travail Allemand, het latere Österreichische Freitheitsfront, telde heel wat Joodse vrouwen onder zijn leden. Deze transnationale groep Oostenrijkse en Duitse militanten verrichtte spionage en probeerde het Duitse leger te demoraliseren. Onder andere de gevluchte Oostenrijks-Joodse kleuterjuf Estera Tencer maakte deel uit van dit netwerk en infiltreerde samen met haar kameraden succesvol in de Duitse bestuursafdelingen.